Van vrijdag 21 november 2008 tot zondag 29 maart 2009 loopt in Kunsthal Sint-Pietersabdij de tentoonstelling Vlaamse wandtapijten voor de Bourgondische hertogen, keizer Karel V en koning Filips II.

Curator Fernando Checa, hoogleraar aan de Complutense Universiteit in Madrid en directeur van het Prado in de periode van 1996 tot 2001, maakte zijn selectie op basis van de Spaanse koninklijke inventarissen. Uit internationaal hoogstaande verzamelingen, met het Patrimonio Nacional als grootste bruikleengever, bracht hij voor deze tentoonstelling vierendertig wandtapijten van de hoogste kwaliteit bijeen.

Het resultaat is een wandeling door de collecties belangrijke en prestigieuze wandtapijten van het Bourgondische hof en die van de Oostenrijkse en Spaanse Habsburgers en hun getrouwen. De tentoongestelde tapijten zijn stuk voor stuk producten van de Vlaamse wandtapijtenindustrie, die gedurende eeuwen wereldvermaard was.

Het chronologische parcours door de expositie, zorgt ervoor dat de evolutie in stijl en smaak door de tijd heen zeer duidelijk naar voor komt.

Wandtapijten als synoniem voor rijkdom en prestige

Het Vlaamse wandtapijt, ook wel het mobiele fresco van het Noorden genoemd, fungeerde eeuwenlang als monumentale wandversiering. Het beschermde tegen koude en tocht en was bovendien gemakkelijk transporteerbaar, wat voor de reizende vorstenhoven in die tijd uiterst goed van pas kwam.

Maar er was meer. Door het kostbare materiaal en de hoge inzet aan arbeidskrachten konden enkel de meest gefortuneerde leden van de maatschappij zich permitteren om wandtapijten te financieren. Tapisserieën werden symbolen voor macht en rijkdom. Hoe mooier de wandtapijtenverzameling, des te hoger het aanzien van de eigenaar.

Het volstond niet een of meer series te bezitten om aan de noden van decoratie en eventuele verwarming van een residentie te voldoen. Het was vooral belangrijk om te kunnen uitpakken met een grote verzameling met veel tapijten gemaakt uit goud, zilver en zijde. Bij belangrijke gelegenheden werden er dan zoveel mogelijk stukken uit die collectie boven gehaald om de residenties van de eigenaar mee te versieren. Daarbij was imponeren de grootste zorg.

Door de grote hoeveelheid goud- en zilverdraad die erin was verwerkt, werden de Vlaamse wandtapijten trouwens ook echte beleggingsobjecten. In tijden van nood kon men ze verpanden om aan contant geld te geraken. In de inventarissen stonden ze na de juwelen vermeld als duurste kunstobject. Schilderijen en beeldhouwwerken lieten ze daarbij ver achter zich.

De spektakelcultuur van de Bourgondiërs

De Bourgondische hertogen waren de spilfiguren voor de wandtapijtkunst in de Nederlanden. De geschiedenis van hun verzamelingen loopt samen met die van de middeleeuwse tapijtkunst in onze gewesten. Filips de Stoute was vanaf 1380 de drijvende kracht achter de bestellingen van figuratieve reeksen. Hij kocht tientallen series om ze als hoogst kostbare en representatieve staatsgeschenken aan derden aan te bieden. Zijn kunstpolitiek is een prachtig voorbeeld van hoe de wandtapijten van meet af aan werden gebruikt als symbolen van macht.

Het Bourgondische hof was in de vijftiende eeuw hoe dan ook het meest luisterrijke van heel Europa. Vooral Filips de Goede en de laatste Bourgondische hertog, Karel de Stoute, verhieven de praal van hun hofhouding tot ongekende hoogten. Een strakke etiquette maakte van elke plechtigheid een echt spektakel waar brede lagen van de bevolking in werden meegesleurd. Wandtapijten pasten wonderwel in deze opzet. Niet alleen binnen, ook buiten in straten en op pleinen gaven zij de omgeving een meer dan feestelijk uitzicht. Het eerste doel bleef daarbij altijd indruk maken op vriend en vijand.

Propaganda voor de Habsburgers

Het gezag over de versnipperde staat Bourgondië kwam op het einde van de vijftiende eeuw in handen van de Habsburgse Maximiliaan van Oostenrijk. Hij zette de kunstpolitiek van zijn voorgangers verder. Ook de zogeheten Katholieke Koningen van Spanje waren verwoede verzamelaars van Vlaamse wandtapijten. Castilië en Vlaanderen hadden toen trouwens een sterke commerciële band. De relaties werden in de zestiende eeuw nog versterkt door het huwelijk van Johanna van Castilië (de latere Johanna de Waanzinnige) met Filips de Schone, een dynastieke versmelting van het Spaanse vorstenhuis met de Habsburgers. Binnen de Habsburgse dynastie wisten vooral de dames, zoals keizer Karels tante Margaretha van Oostenrijk, en zijn zus Maria van Hongarije, een bijzonder waardevolle collectie te vergaren.

Die stond grotendeels ten dienste van het imago van de heerser. Vanaf het begin van de zestiende eeuw was dat van kapitaal belang. Margaretha van Oostenrijk verzorgde de propaganda van haar keizerlijke neef dan ook zeer nauwgezet. Na haar dood nam zijn zus, Maria van Hongarije, haar taken over. De inrichting van haar residenties stond volledig in het teken van de keizercultus die rond keizer Karel werd gecreëerd. Elk kunstwerk dat zij bestelde, moest beantwoorden aan het beeld van de machtige en succesvolle leider dat zij van hem wil ophangen. Ondanks het groeiende succes van andere kunstvormen, bleven tapijtreeksen het ultieme middel om dat te doen.

De Spaanse koninklijke collectie

Al deze voorgaande collecties kwamen op het einde van de zestiende eeuw in handen van één man, Filips II van Spanje. Zijn verzameling bevatte bij zijn dood niet minder dan 701 wandtapijten. Van die weefsels zijn er nog 183 bewaard in de verzameling van de Spaanse koningen in Madrid. Vandaag bezitten deze niet minder dan 3.100 wandtapijten. Het kostbaarste deel daarvan bestaat uit Vlaamse werken. Veel van die tapisserieën worden bij belangrijke gelegenheden nog steeds in de koninklijke paleizen gebruikt.

Highlights

De tentoonstelling is chronologisch opgevat. In de eerste zaal zijn de tapijten uit de Bourgondische periode samengebracht. Wandtapijten als ‘Tydeus en Polyneikes’, een tapijt uit de serie ‘De geschiedenis van Thebe’, toont hoe ingewikkeld de verhalenlijn op vijftiende-eeuwse tapijten kon zijn.

Devotietapijten zijn kleinere wandtapijten uit het begin van de zestiende eeuw. Ook van dit type tapijten zijn pareltjes in de tentoonstelling te bewonderen, met voorbeelden zoals ‘Sint-Lucas schildert Maria’ uit het Louvre of ‘De Annunciatie’, een van de ‘gouden weefsels’ die Johanna de Waanzinnige tijdens haar eenzame gevangenschap in Tordesillas gezelschap hielden.

Het absolute hoogtepunt van de tentoonstelling zijn twee tapijten uit de schitterende reeks ‘De verovering van Tunis’ die Jan Cornelisz. Vermeyen in 1548 in opdracht van Karel V ontwierp. De tapijten bieden de toeschouwer een adembenemend panorama van zestien meter breed op de inname van Tunis in Noord-Afrika tijdens een van de talloze veldtochten van keizer Karel.

Ook ‘De slag bij Zama’ is adembenemend. Het toont de overwinning van Scipio Africanus, de Romeinse veldheer waar keizer Karel zich graag aan spiegelde, op Hannibal. Voor dit tapijt waant de toeschouwer zich in een actiefilm met woedende olifanten die op hem lijken af te stormen.

‘De tuinen van kardinaal Granvelle’ tonen dan weer dat de Vlaamse kartontekenaars op hun best waren wanneer ze naturalistische taferelen ontwierpen. En dan is er nog de ‘Apocalyps’ met ‘Sint-Michiel overwint de draak’ uit de tijd van Filips II. De serie is geïnspireerd op de beroemde reeks gravures van Albrecht Dürer en de iconografie van monsters en kosmisch geweld is de volmaakte expressie van de spanningen van het moment.

Led

In de verduisterde tentoonstellingszalen van Kunsthal Sint-Pietersabdij lichten de adembenemende weefsels een na een op. Om dit effect te bekomen en tevens tegemoet te komen aan de strenge voorwaarden om de wandtapijten te mogen exposeren, pakt het tentoonstellingsteam van de Kunsthal uit met een technische primeur. Voor het eerst wordt er Led-verlichting gebruikt bij het uitlichten van de kostbare stukken. Het resultaat is verbluffend. Door het egale licht komen de werken als het ware tot leven. Het draagt ertoe bij dat de bezoeker zich al snel in de somptueuze vertrekken van de fine fleur van weleer waant.

Naast deze enorme esthetische meerwaarde, zijn ook de praktische voordelen van dit soort verlichting niet te onderschatten. Het elektriciteitsverbruik daalt met 75 %, waardoor de ecologische voetafdruk van deze tentoonstelling heel wat kleiner wordt.

Praktisch

De tentoonstelling in Kunsthal Sint-Pietersabdij is voorzien op een grote publieke belangstelling. Reservatie van toegangsticketten is niet verplicht, maar garandeert een vlotte en verzekerde toegang op drukke momenten. Reservatie: Fnac, tel. 0900 00 600 (0,45 euro per minuut).

Audiogidsen zijn beschikbaar in het Nederlands, Frans, Duits, Engels en Spaans.

Voor wie alles achteraf vanuit zijn luie stoel nog eens wil beleven, is er de dvd ‘Vlaamse wandtapijten voor de Bourgondische hertogen, Keizer Karel en koning Filips II’, met bijdragen van Titus De Voogdt en Rudi Vranckx.

Ook gezinnen met kinderen zijn welkom. Peuters en kleuters gaan in de tentoonstelling op zoek naar de twee ondeugende prinsesjes Zilverhaar en Goudlokje, die de tentoonstelling door een andere bril bekijken. Voor kinderen van 8 tot en met 14 jaar wordt er vanaf dinsdag 25 november de wedstrijd ‘Van onze verslaggever ter plaatse’ georganiseerd. Om mee te doen volstaat het zich als een onverschrokken oorlogsverslaggever in het strijdgewoel te begeven. De winnaar krijgt een digitaal fototoestel.

De tentoonstelling loopt van vrijdag 21 november 2008 tot zondag 29 maart 2009 en is geopend van dinsdag tot en met zondag van 10 tot 18 uur.
Gesloten op 24, 25, 31 december en 1 januari.

Toegangsprijs:
€ 8 individueel.
€ 6,75 voor groepen van minimum 15 personen, senioren vanaf 55, jongeren van 19 tot 26 jaar.
Gratis: jongeren tot en met 18 jaar, schoolgroepen en leraren in het bezit van een lerarenkaart.

Informatie:

Historische Huizen Gent
Sint-Pietersplein 9
9000 Gent
Tel.: 09 243 97 30
Fax: 09 243 97 34
E-mail: sintpietersabdij@gent.be

Openingsuren: van dinsdag tot zondag van 10 tot 18 uur.

Verantwoordelijke: mevrouw Doreen Gaublomme, waarnemend directeur.

Gesloten op maandag en op 24, 25 en 31 december en 1 januari.

Bevoegd:

Lieven Decaluwe
Schepen van Cultuur, Toerisme en Feesten
Stadhuis Botermarkt 1
9000 Gent
Tel.: 09 266 51 40
Fax: 09 266 51 59
E-mail: schepen.decaluwe@gent.be