Beluik het Luizengevecht

Een stad van grote textielfabrieken en arbeiders, zo luidt het voornaamste kenmerk van Gent in de periode 1800 tot 1930. In dat laatste jaar werkten zo'n 35.000 arbeiders in 1200 fabrieken en ateliers. Het bevolkingscijfer steeg spectaculair van 61.000 in 1815 naar ruim 175.000 in 1930. In zo sterke mate had de industrie de stad ingepalmd, dat zelfs het eerbiedwaardige Gravensteen omgevormd werd tot een spinnerij met aanpalende werkmanswoningen. De afgeschafte kloosters kregen een gelijkaardige bestemming. Lieven Bauwens richtte zijn eerste fabriek op in het voormalige Kartuizerklooster aan het Fratersplein. Het oude Caermersklooster in het Patershol en het Dominicanenpand aan Onderbergen werden echte woonkazernes.   

Honderd jaar lang hebben deze arbeidersmassa's, afgezakt uit het omliggende platteland, in schrijnende ellende geleefd, samengetroept in de gore cités, in beluiken en achterbuurten. Het kleine volk had af te rekenen met wraakroepende werkvoorwaarden in de spinnerijen en weverijen, met lage lonen, mensonwaardige woonomstandigheden, gebrek aan elementaire hygiëne, met de steeds weer opduikende gesel van cholera-epidemieën. Geen wonder dat juist in deze grote stad van fabrieken en proletariërs de wortels liggen van de georganiseerde vakbeweging in Vlaanderen, zowel in haar socialistische als in haar christen-democratische strekking.

Er was een immens contrast met de levenswijze van de Gentse fabrieksbazen en de hoge burgerij. Hoewel deze zonder uitzondering Frans spraken, waren ze na de Belgische Onafhankelijkheid nog lange tijd aanhangers gebleven van de Nederlandse (Oranje-)koning Willem I. Men noemde ze daarom orangisten. De vorst immers had in de periode toen België en Nederland enige tijd samengingen (1815-1830) de expansie van hun bedrijven en hun handel ten zeerste bevoordeligd. De verkoop van diens in beslag genomen paardenstoeterij na 1830 kreeg voor de Gentse elite een haast politieke symboolwaarde. Uit anti-Belgische gezindheid en als een soort publiek eerherstel organiseerde ze vanaf 1838 wedstrijden met paarden op het Willemsveld te Sint-Denijs-Westrem, het huidige terrein van Flanders Expo. Gedurende driekwart eeuw waren de paardenkoersen te Sint-Denijs een echt society-evenement, waar de rijken zich met veel vertoon in open rijtuigen naartoe lieten voeren.

De invloed van het Frans is tot in recente tijd sterk gebleven in Gent. In het Frans schreef de enige Nobelprijswinnaar literatuur die België rijk is, de Gentenaar Maurice Maeterlinck. Tegelijk echter is ook in de strijd voor de erkenning van de volkstaal de plaats van Gent aanzienlijk geweest. Een groep intellectuelen rond Jan Frans Willems, voornamelijk behorend tot onderwijsmiddens, herstelde na de Belgische Omwenteling van 1830 vrij snel de taalcontacten met de Noorderburen. Willems' standbeeld staat op het Sint-Baafsplein vlakbij de betekenisvolle Nederlandse Schouwburg. Tekst- én muziekschrijver van de hymne De Vlaamse Leeuw, waren Gentenaars. Hier was het verder dat in 1886 de Vlaamse Academie voor Taal- en Letterkunde werd opgericht, de huidige Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal en Letterkunde in de Koningstraat.   

Eén van de belangrijkste programmapunten van de Vlaamse Beweging was het taalregime van de Gentse universiteit. Deze hogeschool was opgericht door de reeds genoemde koning Willem I der Nederlanden. Ze opende voor Vlaanderen een moderne wereld van wetenschap en techniek. De vernederlandsing in 1930 was een mijlpaal in de Vlaamse bewustwording. Vanaf dat ogenblik konden Gentenaars en Vlamingen voor het eerst hun hele onderwijsopleiding, van laag tot hoog, in de volkstaal doorlopen.

Het ietwat ruige, maar expressieve Gentse dialect ging er niet aan ten onder. Integendeel, het volkstoneel van artiesten als Henri Van Daele, Hélène Maréchal en later Romain Deconinck, bleef razend populair, evengoed bij de volksmens als bij de hoge burgerij.